ქვემო ქართლის რეგიონის შესახებ

ტერიტორია ძირითადად მოიცავდა მდინარეების ალგეთის, მაშავერას, ქცია-ხრამის და დებედას აუზებს.
ქართლის, ანუ იბერიის სამეფოს (ძვ.წ. IV-III საუკუნეები) ჩამოყალიბების შემდეგ, მის შემადგენლობაში შემავალ ქვემო ქართლს სხვა სახელი ჰქონდა.
იგი მოიხსენიებოდა როგორც: ბერძნულ-სომხური ისტორიული წყაროების მიხედვით, „გოგარენა“, „გუგარჩ“, ხოლო ქართული მატიანეების მიხედვით, როგორც „ქართლის საპიტიახშო“. ძველი ქართული ტერიტორიულ-ადმინისტრაციული დაყოფის მიხედვით, ქვემო ქართლი ემთხვეოდა სამშვილდის საერისთაოს ტერიტორიას. XV საუკუნეში, გაერთიანებული ქართული სამეფოს დაშლის შემდეგ, ამ ტერიტორიაზე ჩამოყალიბებული ფეოდალური სენიშერია, საბარაიანო, ქართლის სამეფოს ერთ-ერთ დროშას, სამხედრო-ადმინისტრაციულ ერთეულს წარმოადგენდა.
ანტიკური ეპოქის დასასრულს და ჩვენი წელთაღრიცხვით IV საუკუნიდან ქრისტიანული რელიგია ქვემო ქართლში გავრცელდა, იბერიელი მმართველების ძლიერი გეოპოლიტიკური გავლენისა და რომის იმპერიის ცენტრალური ან აღმოსავლეთ პროვინციებიდან მომავალი მისიონერული იმპულსების წყალობით. ამ დროიდან უახლეს პერიოდამდე ქართული ქრისტიანული კულტურა მრავალფეროვანი გზით განვითარდა.

ქვემო ქართლი განსაკუთრებით მდიდარია ადრეული ქრისტიანული პერიოდის ძეგლებით: ეკლესია-მონასტრები, სამლოცველო ან მემორიალური დანიშნულების სტელები-ჯვრები, ეპიგრაფიკული ნიმუშები.

ბოლნისის სიონის სამნავიანი ბაზილიკა ამ ტიპის ერთ-ერთი უძველესი და უდიდესი ქრისტიანული ეკლესიაა საქართველოში; დმანისის ქალაქთან ახლოს აღმოაჩინეს საქართველოში უძველესი როტონდის ტიპის, წრიულ-გუმბათოვანი ეკლესიის ნაშთები, რომელიც V საუკუნით თარიღდება; ასევე, საქართველოში ამჟამად ცნობილი ქრისტიანული გამოქვაბულის მონასტრებიდან ყველაზე ადრეულია მუგუთის დაფარული ეკლესიის კომპლექსი ხრამის ხეობაში, სადაც დადასტურდა ფარული ქრისტიანული თაყვანისცემის ნიშნები.

ამ ტერიტორიაზე სოციალურ-ეკონომიკური აღმავლობისა და კულტურული განვითარების პროცესმა კულმინაციას მაღალ შუა საუკუნეებში (XI-XIII საუკუნეები) მიაღწია. ქვემო ქართლის სამხრეთ კავკასიის რეგიონულ და საერთაშორისო საგარეო სავაჭრო ურთიერთობებში ჩართვამ განაპირობა სავაჭრო-საქარავნო გზების განვითარება და მარშრუტებთან დაკავშირებული საგზაო ინფრასტრუქტურის – ხიდების, თხილის ქარავნების და ა.შ. მშენებლობა.
ქვემო ქართლში გამავალი სავაჭრო გზები სამხრეთისა და ჩრდილოეთის, აღმოსავლეთისა და დასავლეთის ქვეყნებს აკავშირებდა. განსაკუთრებული აღმავლობა განიცადა სამშვილდისა და დმანისის ქალაქებმა, რომლებიც აღნიშნული გზების მახლობლად მდებარეობდნენ: ისინი განვითარდნენ სავაჭრო-ხელოსნური და სასაქონლო წარმოების დიდ ცენტრებად, მრავალეთნიკურ, სხვადასხვა რელიგიურ-კონფესიური ჯგუფებით დასახლებებად. მეტალურგია-მჭედლობა, კერამიკის, მინის, ძვლის ნაწარმის წარმოება, ხალიჩების ქსოვა, ტყავის დამუშავება, სასოფლო-სამეურნეო კულტურების გადამუშავება და ა.შ.

ქვემო ქართლში ასევე შემორჩენილია XI-XIII საუკუნეების ქრისტიანული კულტურის მრავალი ძეგლი, როდესაც ქართული სახელმწიფო განვითარების ზენიტში იმყოფებოდა: საკმარისია გავიხსენოთ ფიტარეთის, წუღრუღაშენის, გუდარეხის, პირღებულის და სათხის სამონასტრო ანსამბლების დახვეწილი საეკლესიო ნაგებობები.

დმანისი – რეგიონის შესახებ

დმანისის რაიონი

დმანისის რაიონი მდებარეობს ქვემო ქართლის სამხრეთ-დასავლეთით, საქართველოში. დღევანდელი დმანისის მუნიციპალიტეტის ტერიტორია ძირითადად მის უძველეს ისტორიულ და გეოგრაფიულ საზღვრებს მიჰყვება და მოიცავს „დმანისხევის“ (დმანისის ხეობის) ტერიტორიას – მდინარე მაშავერას ზემო ხეობას – ასევე ზურტაკეტის აუზს (შავწყალა/ყარაბულახის მდინარე) და ქცია-ხრამის ზემო ხეობას.

დმანისი ჩრდილოეთით ესაზღვრება წალკასა და თეთრიწყაროს, აღმოსავლეთით ბოლნისს, დასავლეთით ნინოწმინდას და სამხრეთით სომხეთის რესპუბლიკას. მუნიციპალიტეტი 1,198.8 კმ²-ზეა გადაჭიმული და აერთიანებს ადმინისტრაციულ ცენტრს, ქალაქ დმანისს, 59 სოფელთან ერთად. დღეს აქ დაახლოებით 20,000 ადამიანი ცხოვრობს.

დმანისის მრავალფეროვანი ბუნებრივი ლანდშაფტები აერთიანებს მკვრივ ტყიან მთებსა და ხეობებს, მთის სტეპის ლავის პლატოებს, მდინარის კანიონებს და თვალწარმტაც სუბალპურ და ალპურ მდელოებს, რაც ქმნის მიკრორეგიონს განსაკუთრებით მდიდარი ფლორითა და ფაუნით.

.

დმანისის ისტორიული წარსული

დმანისის რეგიონი ცოცხალი ქრონიკაა, რომელიც ასახავს კაცობრიობის მდიდარ ისტორიულ წარსულს. ოდესღაც საქართველოს ერთ-ერთი ყველაზე გამორჩეული ტერიტორია, ის ცივილიზაციების გზაჯვარედინზე დგას, სადაც ისტორიის გამოძახილი შემორჩა გამორჩეული ადგილობრივი მატერიალური და სულიერი კულტურული მემკვიდრეობის მეშვეობით. უძველესი დასახლებების, ციხესიმაგრეებისა და საქარავნო გზების კვალი მიუთითებს დმანისის შესანიშნავ გეოგრაფიულ მდებარეობასა და სტრატეგიულ მნიშვნელობაზე. აქ წარმოდგენილია კაცობრიობის ისტორიისა და კულტურის ყველა მნიშვნელოვანი ეტაპი: მსოფლიოში უძველესი ჰომინიდების აღმოჩენების ადგილიდან დაწყებული, ადრეული სოფლის მეურნეობისა და მეტალურგიის მიმდევარი მოსახლეობამდე; ბრინჯაოს ხანის დიდი კურგანის კულტურიდან დაწყებული, აყვავებული შუა საუკუნეების ქალაქებითა და ქრისტიანული არქიტექტურის შედევრებით დამთავრებული.

მე-4 საუკუნიდან, ქართველი მმართველების მტკიცე პროდასავლური გეოპოლიტიკური ორიენტაციის წყალობით, ქრისტიანობა გავრცელდა ქვემო ქართლში, მათ შორის დმანისში. ამ დროიდან თანამედროვე ეპოქამდე, ქართული ქრისტიანული კულტურა აქ მრავალფეროვანი ფორმით განვითარდა, რაც ნათლად არის გამოხატული მრავალ არქიტექტურულ ძეგლში, კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლსა და მატერიალური კულტურის სხვა საგანძურში, რომლებიც დღეს ამდიდრებენ რეგიონს.

დმანისის შუა საუკუნეების ქალაქი

დმანისის შუა საუკუნეების ძეგლი მრავალშრიანი არქეოლოგიური ძეგლია, რომელიც მრავალი ეპოქის კვალს ინახავს. ქვის ხანის დასახლების, გვიანი ბრინჯაო-ადრე რკინის ხანის სოფლისა და გვიანი ანტიკური ხანის საცხოვრებლის ადგილას, მე-9 საუკუნეში დაარსდა ციხე-ქალაქი, საიდანაც დმანისი ზემო მაშავერას ხეობის ტერიტორიულ-ადმინისტრაციული ცენტრი გახდა. პირველი ურბანული ეტაპის განმავლობაში, მე-9-მე-11 საუკუნეებში, ქალაქი სხვადასხვა მმართველის ხელში გადავიდა. 1123 წელს იგი გაათავისუფლა მეფე დავით IV აღმაშენებელმა (1089-1125) და გახდა ქართველი მეფეების სამეფო ქალაქი. ურბანული განვითარების მეორე ეტაპი, მე-12-მე-14 საუკუნეებში, დმანისის ოქროს ხანა იყო. აყვავდა ვაჭრობა, გაფართოვდა ხელოსნობა – კერამიკიდან, მინისა და ძვლის ნაწარმიდან მეტალურგიამდე – და 1245 წელს აქ სპილენძის მონეტები მოიჭრა. აშენდა ახალი საცხოვრებელი კვარტალები, ხიდები, აბანოები და ქარვასლები. ხელსაყრელმა სავაჭრო-ეკონომიკურმა პირობებმა გავლენა მოახდინა მიგრაციის პროცესებზე, ქალაქის მრავალფეროვან მოსახლეობასა და მის ურბანულ იერსახეზე, სადაც გვერდიგვერდ ჩნდებოდა ქართული, სომხური და არაბული უბნები და რელიგიური ნაგებობები.

მთავარი სავაჭრო გზების გზაჯვარედინზე სტრატეგიული მდებარეობის წყალობით, დმანისი უშუალოდ მონაწილეობდა როგორც რეგიონში, ასევე მთელ მსოფლიოში მიმდინარე მნიშვნელოვან ისტორიულ პროცესებში. XIV საუკუნის ბოლოს ქალაქი თემურის (თემურლენგის) შემოსევებმა გაანადგურა. XV საუკუნიდან ქვემო ქართლის მმართველებმა, დიდგვაროვანმა ბარათაშვილებმა, ორბელიანებმა და ყაფლანიშვილებმა, ციხე აღადგინეს, რომელიც XVIII საუკუნის ბოლომდე ფუნქციონირებდა.

„პირველი ევროპელები“ ​​— დმანისის ჰომინიდები

1980-იან წლებში, შუა საუკუნეების ქალაქ დმანისის არქეოლოგიური ფენების ქვეშ, ადრეული ქვის ხანის ცხოველების ნამარხები და ქვის იარაღები აღმოაჩინეს. 1991 წელს პირველი ადამიანის ნეშტი – ქვედა ყბა – აღმოაჩინეს. დმანისში აღმოჩენები მსოფლიოში ერთ-ერთ უმდიდრეს და ყველაზე სრულყოფილ პალეოანთროპოლოგიურ კოლექციას წარმოადგენს. დღეისათვის, ხუთი ჰომინინის თავის ქალა, ოთხი ქვედა ყბა და მრავალი ჩონჩხის ფრაგმენტია აღმოჩენილი. დმანისი გლობალური მნიშვნელობის ადგილია არა მხოლოდ ჰომინიდებისა და არტეფაქტების გამო, არამედ პრეისტორიული ცხოველების სახეობების ნამარხების სიმრავლით, რომელთაგან ბევრი დიდი ხნის წინ გადაშენდა. 1.8 მილიონი წლით დათარიღებული დმანისელი ჰომინიდები ევრაზიაში ცნობილი უძველესი ადამიანები არიან. მათი აღმოჩენა აფრიკიდან ჰომინიდების მიგრაციის უძველეს მტკიცებულებას წარმოადგენს, რაც ფუნდამენტურად ცვლის ადამიანის ევოლუციის შესახებ ჩვენს წარმოდგენას. თანამედროვე ადამიანებთან შედარებით, დმანისელი ჰომინიდები უფრო პატარა აღნაგობის იყვნენ (დაახლოებით 1.5 მ), გამოწეული სახის ნაკვთებით და შედარებით მცირე ტვინის ზომით. ისინი ორ ფეხზე ვერტიკალურად დადიოდნენ, ამზადებდნენ და იყენებდნენ მარტივ ქვის იარაღებს, ჯგუფურად იცავდნენ თავს მტაცებლებისგან და ეძებდნენ ცხოველების გვამებს.